Wij hebben de misdaden niet begaan, slachtoffers dood

Voor welgemeende excuses voor de slavernij is het te laat

Burgemeester Ahmed Aboutaleb wil dat het kabinet excuses aanbiedt voor het slavernijverleden. Daarmee kan volgens hem ‘definitief een punt gezet worden achter een donkere pagina in de Nederlandse geschiedenis.’

Van de geschiedenis wordt de laatste tijd veel gevraagd. In plaats van gewoon te kunnen zijn wie zij is, namelijk het verleden, wordt in toenemende mate geëist om ‘recht te doen’ of ons ‘lessen te leren’. De wens van Aboutaleb om achter de geschiedenis zelfs ‘een punt’ te zetten, gaat nog een stap verder. Als dit al mogelijk is (‘Ik zou graag over het slavernijverleden willen schrijven, maar dat kan niet, want er is een punt achter gezet’), is het de vraag of je dat met het maken van excuses voor elkaar krijgt.

Iedereen die wel eens een menselijke relatie heeft onderhouden, weet hoe ingewikkeld het maken en ontvangen van excuses is. De meest eenvoudige vorm is de educatieve variant. Een kind steelt een appel, zijn ouders laten het daarvoor excuses maken bij de groenteboer. Vanaf nu weet het kind dat stelen niet mag, de excuses hebben nut vanwege hun opvoedende werking.

Wat betekent excuus?

Maar tussen volwassenen is het ingewikkelder. Normen en waardenpatronen zijn al gevormd, opvoeding is niet meer aan de orde. Wie nu nog iets onbeleefd, gemeens of verkeerds doet, is toerekenbaar. Wat is dan de rol en de betekenis van een excuus?

Er zijn drie mogelijkheden.

1. Degene die zich excuseert, voelt niet werkelijk spijt of schaamte, maar wil graag een probleem oplossen, er ‘vanaf’ zijn. Dit is het opportunistische excuus.

2. Degene die zich excuseert, erkent dat zijn gedrag verkeerd was, maar heeft dat gedrag niet in de hand. Hij zou het zo weer opnieuw doen. Dit is het onbetrouwbare excuus.

3. Op een door externe factoren ontstaan bijzonder moment heeft iemand iets gedaan dat diegene – eenmaal weer teruggekeerd in de gewone situatie – vervult van spijt en schaamte. Dat is het welgemeende excuus.

Het welgemeende excuus biedt inzicht in de persoon die het excuus maakt en diens situatie, nu en toen. Door spijt te uiten, kan degene die de fout gemaakt heeft, zich bevrijden van de schaamte over wat er gebeurd is, terwijl de ontvangende partij niet alleen erkenning krijgt van het leed dat hem berokkend is, maar dankzij inzicht in hoe dat kon gebeuren, ook weer vertrouwen heeft in de toekomst.

Aanwijsbare slachtoffers

Voor het maken van welgemeende excuses voor de slavernij is het te laat. Een regering kan namens een staat alleen excuses aanbieden voor daden waarvan de slachtoffers in het heden nog aanwijsbaar zijn. Twee eeuwen later is dat gecompliceerd.

Een mens kan geen oprechte spijt voelen voor misdaden die hijzelf of zijn naaste familie niet begaan hebben. Mocht iemand zich anno 2018 toch een-op-een met een slavenhandelaar willen identificeren en de schuld voor diens misdaden op zich willen nemen, dan zal diegene moeten toegeven dat de man voor wie hij dit doet, onverbeterlijk was. En wat is dan de waarde van het excuus?

Welgemeende excuses daarentegen, zouden best wat vaker gemaakt mogen worden. Neem schrijver Tommy Wieringa. In een reactie op de aanslag op het Telegraaf-gebouw die vorige week plaatshad, zei hij tijdens een overheidscongres dat het ‘tijd werd’ dat dit gebeurde.

Toen interviewer Twan Huys hem verbaasd vroeg of dit dan ook gold voor de aanslag op het blad Panorama, eerder deze maand, nam hij een slok water en keek hij in de verte van de zaal, die in lachen uitbarstte. Vervolgens nam hij zijn woorden niet terug, maar zei hij dat voor Panorama inderdaad hetzelfde gold.

Toen Wieringa later gevraagd werd om hiervoor zijn excuses te maken, weigerde hij dat. Ik vermoed niet dat Wieringa een man is die het plegen van aanslagen op journalisten toejuicht, ook niet als zij van De Telegraaf of Panorama zijn. Ik vermoed wel dat een zekere ijdelheid hem parten speelt en dat hij zichzelf in deze zaal vol hoogwaardigheidsbekleders daarom niet helemaal in de hand had.

Nadat de grap eruit was, besefte hij misschien hoe verkeerd die was, maar besloot hij, opgezweept door het gunstige effect ervan op de zaal, om er toch nog een schepje bovenop te doen. Misschien kan Aboutaleb hém nog eens vragen om excuses te maken, want hier ligt een mooie kans.

Daniela Hooghiemstra is journalist en historica. Deze bijdrage stond eerder in de Volkskrant, op 9 juli ook op papier

We geven onszelf twee keer per dag het strategische recht

Liegen verkopen we als moreel juist aan onszelf

We doen het allemaal: liegen. We vinden vaak dat we daar moreel recht op hebben. Lees meer »

Van de firma Erdogan

Farid Azarkan

Beging de dubbele leugen die de vaste bezoekers van leugens.nl inmiddels kennen: hij zette in op nepnieuws voor zijn partij Denk en toen hij betrapt werd loog hij weer. De haan bleef kraaien. Lees meer »

Wonderen van het CBS

Meer vertrouwen in elkaar

Het was groot nieuws in de dagbladen. “Meer vertrouwen in elkaar en instituties” meldde het CBS op 28 mei 2018. Want: “In 2017 zei 62 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder vertrouwen te hebben in de medemens. Dit onderlinge vertrouwen is de afgelopen jaren geleidelijk toegenomen.” Lees meer »

De deep state heeft ons in haar zak. Tsja.

Complottheorie van ijdele Willem Middelkoop

Bij complottheorieën speelt ijdelheid een grotere rol dan paranoia. Kijk maar naar Willem Middelkoop. Lees meer »

Na leugenachtige berichtgeving

Media rehabiliteren niet

Door het slijk halen van vermeende fraudeurs en andere foutdoeners is zo gebeurd in het overschrijfland dat zich ‘media’ noemt. Maar rehabiliteren ho maar, zegt ex-bestuurder Geert Dales.

Gelezen: Volkskrant 9 juni 2016, door Marcel van Lieshout en Jaap Stam

Dales had niet gefraudeerd bij Hogeschool InHolland noch was hij zo ernstig in de fout gegaan met de aanleg van de Noord-Zuidlijn in Amsterdam als was bericht. Maar ‘trial by media’ had z’n werk al gedaan.

Citaten uit het vraaggesprek:

‘Een van de kinderachtigste beroepsgroepen is de journalistiek, vindt Geert Dales (66). ‘Probeer eens een journalist aan de lijn te krijgen die onzin over je heeft geschreven en je wilt verhaal halen. Die is onbereikbaar of duikt weg’, foetert Dales thuis in Hoofddorp. Zijn mailtjes aan een journalist blijven vrijwel altijd onbeantwoord.’

‘Dat Dales nooit is veroordeeld, of zelfs maar in het vizier van het Openbaar Ministerie is geweest, vormt voor sommige gebruikers van Twitter en Facebook geen beletsel hem voor dief of oplichter uit te maken. Dales: ‘Moet je eens proberen met hen in contact te komen. Lukt je niet.’

‘Wat hem opvalt is ‘de volgordelijkheid’ der dingen. ‘Het gaat snel, het is onverwacht, de publieke opinie heb je per definitie mordicus tegen. De journalistiek springt er bovenop, is uitermate onzorgvuldig in de berichtgeving en weigert vervolgens de zaak recht te zetten. Het is een mission impossible. Jij zit met de gebakken peren.’

Hij gaat er een boek over schrijven. Leuk. En is voorzitter geworden van querulantenpartij 50Plus. Handig?

Vriendin was de bedenker

Pissoir leugen van Marcel Duchamp

Richard Mutt, de naam op het beroemde urinoir (‘Fountain’) van 1917, is geen pseudoniem van Marcel Duchamp. Volgens wetenschappers is de ware bedenker barones Elsa von Freytag-Loringhoven. Destijds een vriendin van Duchamp. Lees meer »

Geweldige pathologische leugenaar

Elizabeth Holmes

John Carreyrou schrijft ‘Bad Blood, secrets and lies in a Silicon Valley startup’ over Elizabeth Holmes die hij eind 2015 in de Wall Street Journal betrapte op bedrog met bloedtestbedrijf Theranos. Lees meer »

Politisering leidt tot een gevaarlijke vermenging

Blijf feit en fictie onderscheiden

Er is een sluipende politisering van het openbare leven gaande. Mocht deze zich doorzetten, dan zal dat vroeg of laat het einde van ons klassieke onderscheid tussen feit en fictie inluiden. Lees meer »

Factcheck weerlegt bewering

Slapen naast snurker ongezond

Dat berichtte De Telegraaf, op grond van tien jaar oud onderzoekje dat een andere krant toen aanhaalde. Lees meer »

NRC laat hem wegkomen met ‘jokken’

De liegende Eric Wiebes en Mark Rutte

Dat minister Eric Wiebes van Economische Zaken loog over kennis over documentatie (‘memo’s') rond afschaffing van dividendbelasting is evident. Maar heeft premier Rutte ‘onbewust’ waarheid verzwegen zoals NRC beweerde? Lees meer »

Gijs van Dam ging te vroeg de publiciteit in, kun je zeggen

Trouw grotendeels zorgvuldig in MeToo-artikel Brandt Corstius

Trouw publiceerde in oktober 2017 een ‘open brief’ van Jelle Brandt Corstius op de voorpagina, waarin hij schrijft dat hij in het prille begin van zijn tv-carrière op zijn werk is gedrogeerd en gedwongen tot orale seks. ‘Niet onzorgvuldig,’ zo oordeelde de Raad van Journalistiek, maar wel de inleiding van dat stuk door Trouw zelf. Lees meer »

In wezen gaat het om ‘desinformatie’

Nepnieuws beoogt vooral twijfel en verwarring te zaaien

Sterke duiding van NRC Ombudsman Sjoerd de Jong. Lees meer »

Distributie van de leugen en eigen waarheid zijn goedkope gewoonte

Bert Wagendorp en Tom-Jan Meeus

De distributie van de leugen en eigen waarheid zijn goedkoop en gewoonte geworden

Bekende columnisten van Volkskrant en NRC kloppen tegelijk ongeveer dezelfde conclusie observaties in over eenvoud van leugenverspreiding, verschillend, maar beide goed.

Beiden tikten hun column op maandag(avond) 16 april 2018 en hun kranten publiceerden ze op 17 april 2018. Verschillende oorzaken, beide heel plausibel. Kan het niet laten: welke is dan mer waarheid en welke is meer eigen theorie?

Bert Wagendorp schrijft:

‘Nu is alles anders. De slinkse beïnvloeding van de publieke opinie via de reguliere media is iets uit de oude doos. Sociale media hebben dat gemakkelijker en veel goedkoper gemaakt. De prijs van de waarheid is flink gedaald; gehaaide manipulatie is binnen ieders handbereik gekomen. Zelfs Dotan kan het.

In het klein is het de voortdurende manipulatie van uw en mijn werkelijkheid, op steeds meer niveaus. Door die dekselse Dotan dus, maar misschien ook wel door politici en commerciële partijen. Niemand weet op welke schaal het gebeurt en vermoedelijk is het einde voorlopig niet in zicht. Het is goedkoop, het is verleidelijk en het werkt. En het maakt alles en iedereen kwetsbaar – vooral de feiten.’

Tom-Jan Meeus meent:

‘En nu we allemaal onze kanalen hebben voor verspreiding van ons nieuws, zien we dagelijks het ontnuchterende bij- effect: het nieuws wordt er niet betrouwbaarder op…

Zelf geef ik de voorkeur aan een andere verklaring: het ligt aan onszelf. We hebben het zenden van eigen feiten geperfectioneerd, en de controle erop geminimaliseerd. Dus zien burgers journalistiek vooral nog als sta-in-de-weg van hun interpretatievrijheid: blijf met je rotpoten van mijn rotfeiten af.

Zo zijn we in een merkwaardige overgangsperiode beland, waarin verzinsels en gevoelens in media routinematig worden verward met feiten.’

(Wat borstklopperij durbij: twee jaar geleden schreef ondergetekende dat factchecken weinig meer zal opleveren omdat ontvangers van boodschappen er niet meer ontvankelijk voor zijn.)

Marketingtruc van de Nationale Loterij

Gratis staatslot

Dat is niet gratis, maar je wordt bij het verzilveren van je ‘gratis lot’ gedwongen eerst te registreren om er dan achter te komen dat je ook een lot moet kopen en voortaan deelnemer bent. Lees meer »